کوانټم میکانیکس د طبیعت په کوچنترین پیمو کې د جسیماتو احتمالي چلند او د څپې-جسیم دوالیت (wave-particle duality) بیانوي [1, 2].
دا د فزیک څانګه خورا مهمه ده ځکه چې دې په بنسټیز ډول د طبیعي نړۍ پوهه بدلېدلې او د کوانټم کریپټوګرافي او پرمختللو د اړیکو سیسټمونو menciptونه یې ممکن کړې ده [3, 2, 4].
که څه هم دا تیوري په ۲۰مه پېړۍ کې رسمي شوه، خو بنسټیزې ریاضیکي اشارهګانې تر دې وړاندې څرګندې شوې وې. د اپتیک (optics) او میکانیکس ترمنځ Hamiltonian类 تشبیه په ۱۸۰۰ لولګو کې رامنځه راغله [1, 5]. دې لومړنی کار د څپې-جسیم دوالیت ته اشاره کړې وه چې وروسته یې د فزیک څانګه بدله کړه [1].
په دې برخه کې مهم contribuators physicist-ان لکه William Rowan Hamilton او Louis de Broglie شامل دي [1, 2]. په نږدې وخت کې، علمي ټولنې په کوانټم entanglement کې د تجربوي کار اغیز ومنلې. Alain Aspect، John F. Clauser او Anton Zeilinger په ۲۰۲۲ کال کې د فزیک د نوبل جایې شریک شول [2, 6].
دا تیورۍ په اروپا کې د علمي کړنګونو په جریان کې رامنځه راغله او اوس هم په نړیواله کچه پرې څېړنې کیږي [1, 3]. اوسنیې څېړنې په پوهنتونونو او لویو ادارو کې، په ځانګړي ډول په CERN کې ترسره کیږي [3].
د دې اصولو عصري Applications د معلوماتو په خوندي لیږد تمرکز کوي. د کوانټم جسیماتو د ځانګړې ځانګړتیاوو په کارولو سره، څېړونکي د اړیکو داسې طریقې رامینځه راوړي چې په تیوریکي ډول د تقلیدي هیکینګ (hacking) تخنیکونو په وړاندې imun immune دي [3, 2]. له تیوریکي فزیک څخه تطبیقي ټیکنالوژۍ ته دا انتقال په دې اړه یو بدلون ښيي چې نړیوالې شبکې څنګه حساسې ډیټا اداره کوي [4].
“کوانټم میکانیکس د جسیماتو احتمالي چلند او د څپې-جسیم دوالیت بیانوي.”
د کوانټم میکانیکس له تیوریکي چوکاټ څخه د کریپټوګرافي لپاره د عملي وسیلې ته بدلیدل د معلوماتو د امنیت د یوې نوې عصر نښه ده. د کلاسیک فزیک څخه تیر شدنې سره، د کوانټم اړیکو پراختیا کولی شي اوسنی encrypting میتودونه بې کاره کړي، چې دا دولتونه او شرکتونه مجبوره کوي خپل ډیجیټل اثاثې د ساتنې لپاره نړیوال بدلون ته لاسکیښي.
